Melancholia’da Çöküş: Justine’in Dünyası Neden Kötü?
Lars von Trier’in 2011 yapımı Melancholia filmi, yaklaşmakta olan kozmik bir felaketin gölgesinde insan ruhunun çöküşünü anlatan sarsıcı ve sorgulayıcı bir deneyim sunuyor. Film yüzeyde bir kıyamet hikâyesi gibi ilerlese de, esasen kişisel felaketlerin, içsel yıkımların ve duygusal tükenmişliğin filmi. Trier, izleyiciyi iki bölümde ilerleyen bu yapının içine davet ediyor. İlk bölümde bir düğünle başlayan ve giderek ağırlaşan bir psikolojik gerilim, ikinci bölümde ise fiziksel anlamda dünyanın sonunu getiren bir gezegenin yaklaşmasına dönüşüyor. Film, büyük laflar etmeyen ama büyük sorular sorduran bir yapıya sahip. Yaşam, ölüm, depresyon, anlam… Hepsi sessizce ama delici bir şekilde izleyiciye sorgulayacağı birçok kapıyı açıyor.
İlk bölümde düğün gecesiyle başlayan hikâye, Justine’in giderek içine kapanmasıyla farklı bir katmana geçiyor. Her şey olması gerektiği gibi görünse de Justine’in gülüşünün ağırlığı, gözlerinin uzaklığı bize onun bu gösterinin dışında kaldığını hissettiriyor. Annesi ve babası ilgisiz, sevgilisiyle ilişkisi ise sırf “olması gereken” diye sürdürülüyor. Justine’in depresyonu, aslında bir ruhsal çöküşten çok, kültürel olarak bireylere çizilen rollerin ve dayatmaların içinde sıkışıp kalmanın bir sonucu gibi duruyor.
Film birçok sahnede Ofelya tablosuna selam çakıyor; haliyle bu durum izleyiciye Shakespeare’in Ofelya’sını hatırlatıyor. Tıpkı Ofelya gibi Justine de bastırılmış ve görünmez duygularla çevrili, aynı zamanda kültürel aktarımın ona sunduğu sınırları gösteriyor. Ancak Justine teslim olmuyor; içine çekilerek direnen, tüm maskeleri reddeden bir figüre dönüşüyor. Kültürel aktarımın izinden giden bu sessiz çöküş, filmin ilk bölümünün ruhunu belirliyor. Ofelya gibi “talihsiz bir kazaya”, kaderin cilvesine kurban gitmiyor; kendi ölümünü kendi kendine arzuluyor.
İkinci bölümde ise gökyüzünde beliren “Melankoli” gezegeni, sadece fiziksel yok oluşun habercisiyken psikolojik bir teslimiyeti de temsil ediyor. Justine’in ablası Claire giderek artan bir panik içinde yaşama tutunmaya çalışırken, Justine için bu son, neredeyse bir huzur anlamı taşıyor. Çünkü onun için dünya zaten çoktan bozulmuş bir yer. Adaletsiz, sahte ve ağır.
“Dünya kötüdür,” diyor Justine. Ve yaklaşan gezegenin çarpacağına sevinir gibi davranıyor. Artık düğün gecesindeki gergin kadın yerine, çimlere uzanmış, çıplak ve huzurlu bir Justine var. Ofelya’nın suda süzülmesi gibi, Justine de bu sefer toprağın üstünde, yıldızlara bakarak ölümü bir kucaklama gibi karşılıyor. Trier burada bir karakter portresinin yanı sıra varoluşa dair derin bir sezgi de çiziyor. Film, ölüm korkusu ile yaşamla kurulması imkânsız bir bağın bıraktığı boşluğu anlatıyor. Başka bir deyişle, aslında Trier burada izleyiciyi cevapsız ve acımasız sorularla baş başa bırakıyor.
Lars von Trier’in Ofelya’yı hatırlatan bir kadın karakter üzerinden anlatı kurmasını tesadüf bulmuyorum. Kadın olmak başlı başına bir kırılma; çünkü bu sistemde kadınsan, evet, dünya kötü. Kültürel aktarım dediğimiz şey çoğunlukla erkekliğe çalışıyor. Ne giyeceğini, nasıl güleceğini, kiminle evlenip hangi işte çalışacağını sistem senin yerine düşünmüş. Justine’in düğün partisindeki “mutluyum” tekrarları da bu yüzden gerçekten mutlu olduğu için değil, öyle olması gerektiği için. Ama bir yandan da insanız, yani toplumsal varlıklarız. Düzenin parçası olmak zorunda hissediyoruz. Eğer olmazsak, Justine gibi sistemin dışına düşünce bizi depresyon karşılıyor. Çünkü evet, bazen dünya gerçekten iyi ve keyfini sürüyoruz. Ama diğer yandan da dünyanın bir parçası olarak kalmak, ruhsal bir savaşa dönüşebiliyor.
Sonuç olarak Melancholia, kıyameti fon olarak kullanan ama merkezine insanın içsel çözülmesini yerleştiren bir film. Justine’in depresyonu, sistemin ve kültürün içinde kaybolmuşların tanıdığı bir şey. Bu yüzden filmi izlerken belki sen de bir yerinden Justine’e benzediğini hissediyorsundur. Belki bu dünya sana da fazla yapay, fazla ağır, fazla “mış gibi” geliyordur. Trier’in kamerası bize felaketle birlikte baş etme biçimlerimizi gösteriyor. Kimi panikle sarılıyor sevdiklerine, kimi sessizce çimlere uzanıp yıldızlara bakıyor. Hangisinin doğru olduğunu söylemiyor film. Ama hangisinin daha dürüst olduğunu hissettiriyor.
